Je kunt roken laten staan, biologisch eten en elke fles water filteren, en toch zit er PFAS in je lichaam. Dat bevestigde het RIVM deze zomer met het grootste onderzoek naar PFAS in moedermelk dat Nederland ooit deed. In de melk van alle 1629 onderzochte vrouwen werd de stof gevonden. Niet bij een deel van de groep, bij iedereen.
Het klinkt als het soort nieuws waar je meteen van schrikt, zeker als je zwanger bent of borstvoeding geeft. Maar de uitkomst van het onderzoek is genuanceerder dan de kop laat vermoeden, en dat is precies waarom het de moeite waard is om te weten wat er nu eigenlijk staat.
Wat het RIVM precies onderzocht
Het RIVM testte moedermelk van 1629 vrouwen uit heel Nederland op 29 verschillende PFAS-stoffen. PFAS, voluit poly- en perfluoralkylstoffen, zijn chemische verbindingen die worden gebruikt in onder meer antiaanbaklagen, regenkleding, blusschuim en verpakkingsmateriaal. Ze breken nauwelijks af, waardoor ze de bijnaam "forever chemicals" hebben gekregen.
In bijna alle monsters zaten PFOS en PFOA, de twee meest bekende en meest onderzochte varianten. Het goede nieuws: bij 82 procent van de vrouwen lag de hoeveelheid onder de risicogrens die het RIVM hanteert. Onder die grens worden geen schadelijke gezondheidseffecten verwacht. En de hoeveelheid PFAS in moedermelk is over de hele linie lager dan bij het vorige grote onderzoek in 2014.
Dat de resterende 18 procent boven de grens zit, betekent overigens niet automatisch dat die vrouwen of hun baby's gezondheidsschade oplopen. De risicogrens is bewust voorzichtig vastgesteld, met een ruime veiligheidsmarge, juist omdat onderzoekers nog niet alles weten over de langetermijneffecten van lage PFAS-doses. Het RIVM volgt deze groep dan ook, en herhaalt het onderzoek over een aantal jaar om te zien of de dalende trend doorzet.
Waarom PFAS al in je lichaam zit voordat je zwanger wordt
PFAS komt niet pas tijdens de zwangerschap je lichaam binnen. Je loopt er al jaren mee rond voordat je er ooit bij stilstaat, via drinkwater, voedsel, huishoudelijke producten en zelfs stof in huis. De stof stapelt zich op in vetweefsel en bloed, en wordt tijdens de zwangerschap deels doorgegeven aan de foetus en later via moedermelk aan de baby.
Dat maakt het ook geen kwestie die je met een paar weken gezond leven voor de bevalling oplost. De blootstelling is cumulatief en loopt via bronnen waar je als individu maar beperkt grip op hebt, zoals de industrie rond je woonplaats of de waterleiding waar je al je hele leven op zit.
Blijven voeden, zegt het RIVM, en dat is geen dooddoener
Het advies van het RIVM en het Voedingscentrum is stellig: blijf borstvoeding geven, ook met de PFAS-uitkomst in het achterhoofd. Moedermelk bevat namelijk stoffen die juist bescherming bieden tegen infecties en ontstekingen, en die bescherming weegt volgens de experts zwaarder dan het risico van de gemeten PFAS-waarden.
Dat sluit aan bij een breder patroon in vrouwengezondheid: onderzoek naar wat er precies in je lichaam gebeurt, komt vaak jaren later dan onderzoek dat op mannen is gebaseerd. Hetzelfde speelde bijvoorbeeld bij de FDA-waarschuwing op hormoontherapie tijdens de overgang, die na jaren alsnog werd geschrapt omdat de onderbouwing achterhaald bleek.
Voor kunstvoeding geldt trouwens niet dat je daarmee PFAS automatisch ontwijkt. Ook flesvoeding wordt bereid met kraanwater, en drinkwater bevat doorgaans zelf ook lage concentraties PFAS. Wie overstapt op flesvoeding omdat ze zich zorgen maakt over de uitkomsten van dit onderzoek, ruilt de ene bron dus in voor een andere, zonder dat daar een aantoonbaar gezondheidsvoordeel tegenover staat.
Zo verklein je je eigen PFAS-blootstelling
Helemaal PFAS-vrij leven is in de praktijk niet haalbaar, maar je kunt de blootstelling wel terugdringen. Een paar dingen die volgens milieudeskundigen echt verschil maken:
- Vervang antiaanbakpannen met een beschadigde coating, daar laat PFAS het makkelijkst los
- Kies kleding en regenjassen zonder een waterafstotende coating als dat kan, of laat ze niet elke wasbeurt opnieuw impregneren
- Vermijd fastfoodverpakkingen en pizzadozen met een vetwerende binnenkant, die bevatten vaak PFAS
- Ververs je waterfilter op tijd als je er een gebruikt, oude filters kunnen PFAS juist vasthouden in plaats van eruit filteren
Geen van deze stappen haalt de stof volledig uit je lichaam, maar samen verminderen ze de nieuwe instroom wel merkbaar.
Dit is waarom je dit soort onderzoek serieus moet nemen
Het PFAS-onderzoek is een van de weinige grootschalige Nederlandse studies die specifiek naar vrouwenlichamen kijkt, in dit geval via moedermelk. Diezelfde onderbelichting zie je terug bij andere onderwerpen die vrouwen onevenredig raken, zoals de manier waarop Alzheimer vrouwen zwaarder treft dan mannen of het gebrek aan onderzoek naar wat je vaginale microbioom eigenlijk over je gezondheid zegt.
De dalende trend sinds 2014 laat zien dat regelgeving wel degelijk effect heeft: minder PFAS in producten leidt uiteindelijk tot minder PFAS in lichamen. Tot die stoffen volledig zijn uitgefaseerd, blijft de praktische conclusie hetzelfde als die van het RIVM: je hoeft niet in paniek te raken over deze cijfers, maar het is wel goed om te weten waar de stof vandaan komt en wat je zelf kunt bijsturen.