Moe, ongeconcentreerd, haar dat meer uitvalt dan normaal. Je slaapt genoeg, je eet redelijk gezond, en toch kom je de dag moeilijk door. Veel vrouwen gaan met dat gevoel naar de huisarts, krijgen een bloeduitslag te horen die "prima" is, en lopen een jaar later nog steeds op halve kracht. Wat er vaak mist in die bloedprik: de ferritinewaarde. Want ijzertekort bij vrouwen is vaker aanwezig dan de meeste mensen denken, subtiel van aard en verrassend moeilijk te herkennen.
Ijzer en ferritine zijn twee verschillende dingen
Als je bloed wordt geprikt op ijzertekort, kijkt een arts meestal naar het hemoglobinegehalte. Dat zegt iets over het ijzer in je rode bloedcellen. Maar ferritine is de opgeslagen voorraad, de buffer die je lichaam aanhoudt voor als de directe aanvoer tegenvalt. Je kunt een normaal hemoglobine hebben en toch een ferritinewaarde van 12, terwijl je pas goed functioneert bij 50 of hoger.
Ferritine wordt niet altijd standaard meegenomen in een bloedonderzoek. En de referentiewaarden die labs hanteren lopen uiteen van 12 tot 150 µg/l - waarbij "niet deficiënt" technisch al klopt bij een waarde van 13. Dat je dan continu moe bent en haar verliest, wordt niet automatisch aan ijzer gekoppeld.
Het Voedingscentrum geeft uitgebreide informatie over de dagelijkse ijzerbehoefte per leeftijdsgroep en de beste bronnen: voedingscentrum.nl/encyclopedie/ijzer.
Waarom vrouwen vaker ijzertekort hebben
Het is niet ingewikkeld: vrouwen verliezen maandelijks bloed en daarmee ijzer. Bij een normale menstruatie is dat te compenseren met voeding, maar bij hevige bloedingen, een spiraal die meer bloedverlies geeft of simpelweg een dieet dat weinig rood vlees bevat, raakt de voorraad langzaam uitgeput.
Zwangerschap en borstvoeding vergroten de ijzerbehoefte verder. En vegetarisch of veganistisch eten maakt het extra lastig: plantaardig ijzer (non-haemijzer) wordt door het lichaam veel minder goed opgenomen dan ijzer uit dierlijk voedsel. Vitamine C helpt bij de opname, maar dat weet lang niet iedereen.
Ondertussen wordt de moeheid die bij ijzertekort hoort vrijwel altijd als eerste toegeschreven aan stress, te weinig slapen of te veel hooi op de vork. Terecht soms, maar niet altijd. Zo kunnen vrouwen jarenlang aanmodderen met klachten die met een simpele bloedprik te verklaren zijn.
De klachten die je misschien herkent
IJzertekort is verraderlijk omdat de klachten zo alledaags zijn. Ze kruipen er langzaam in en worden na een tijdje de nieuwe normaal. Kijk of je dit herkent:
- Vermoeidheid die niet weggaat met uitrusten
- Haar dat uitvalt, dunner wordt of minder glans heeft
- Bleke huid, soms paarsige kringen onder de ogen
- Onrustige benen in de avond of nacht
- Kortademigheid bij kleine inspanning
- Concentratieproblemen en vergeetachtigheid
- Een koud gevoel, ook als het niet echt koud is
- Hoofdpijn die regelmatig terugkomt
Bij een ernstig ijzertekort kunnen ook hartkloppingen optreden. In de meeste gevallen zijn de klachten echter vaag en wisselen ze per dag, waardoor het lastig is ze aan één oorzaak te koppelen.
Waarom het zo lang duurt voordat je de diagnose krijgt
Een huisarts kijkt bij vermoeidheidsklachten standaard naar hemoglobine, schildklierfunctie en soms vitamine B12. Ferritine wordt er niet altijd bij gevraagd. En als het er al bij zit, gelden veel labs lage grenswaarden. Een ferritine van 15 valt dan "buiten de risicozone", ook al functioneer je een stuk beter bij 70.
Daarboven is vrouwengezondheid al langer een blinde vlek in de geneeskunde. Klachten van vrouwen worden, zo blijkt uit meerdere onderzoeken, vaker als psychosomatisch afgedaan dan klachten van mannen. Wie al eens te horen heeft gekregen dat het stress is, terwijl het gewoon om bloedarmoede bleek te gaan, herkent dit patroon. Waarom vrouwen vaker ziek zijn dan mannen - en hoe dat systematisch wordt onderschat - lees je in dit artikel.
Er is ook weinig bewustzijn bij vrouwen zelf. IJzer associëren we met zwangerschap of echt ernstig ziek zijn, niet met die chronische vermoeidheid die al twee jaar aanhoudt. Terwijl het zo makkelijk te meten is.
Wat je met voeding kunt doen
IJzer zit in rood vlees, orgaanvlees (lever is een van de rijkste bronnen), schaal- en schelpdieren, donkergroene bladgroenten, peulvruchten en verrijkte granen. De opname van plantaardig ijzer verbetert als je het combineert met vitamine C. De combinatie spinazie met paprika of linzen met een beetje citroensap werkt goed in de praktijk.
Koffie, thee en zuivelproducten remmen de ijzeropname. Dat betekent niet dat je ermee moet stoppen, maar een glas melk bij je maaltijd gevolgd door zwarte thee haalt rendement weg uit het ijzer dat je net at.
Als je bewust meer ijzerrijke voeding eet, loont het ook om te letten op de rest van je supplementenroutine. Magnesium, calcium en zink concurreren met ijzer om dezelfde opnameweg. Hoe magnesium bij vrouwen werkt - en wanneer je het beter niet tegelijk inneemt - lees je in dat artikel terug.
Dit vraag je aan je huisarts bij de volgende bloedprik
Als je je herkent in de klachten hierboven, is het de moeite waard om je ferritine apart te laten meten. Je kunt aan de balie of via de prikdienst vragen of ferritine bij het pakket zit. Zo niet, vraag je arts er specifiek naar.
Vraag ook naar je transferrinesaturatie als je ferritine laag is - dat geeft een completer beeld van hoe goed je lichaam ijzer vervoert. En als de waarden inderdaad laag zijn: supplementen werken, maar het beste als je ook kijkt naar de oorzaak. Bij hevige menstruaties kan behandeling daarvan al veel schelen.
IJzersupplementen werken het beste op een lege maag met een glas sinaasappelsap. Neem ze niet tegelijk met calcium, zink of magnesium, want die concurreren om dezelfde opnameweg. Als je ook bezig bent met spieropbouw en herstel na je dertigste, lees dan ook waarom spieren na je 35e sneller krimpen - voor veel vrouwen speelt dat parallel mee.
IJzertekort is geen ernstige ziekte, maar wel een oorzaak met grote impact op hoe je dagelijks functioneert. En het is makkelijk te meten. Vraag ernaar bij je volgende bloedprik.