Je bent al drie dagen niet jezelf. Alles voelt te veel, je huilt om iets kleins, en 's avonds vraag je je af of er iets structureel mis is met je. Dan, opeens, is het over. Voor veel vrouwen is dat geen toeval, maar PMDD, en het wordt vaker verward met bipolaire stoornis dan je zou denken.
Wat PMDD precies is
PMDD staat voor premenstrual dysphoric disorder, een zware vorm van premenstrueel syndroom waarbij de klachten niet alleen lichamelijk zijn, maar vooral mentaal. Denk aan hevige stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, wanhoop of zelfs suïcidale gedachten, steeds terugkerend in de week of twee voor je menstruatie en verdwijnend zodra die begint. Volgens Harvard Health komt dit doordat sommige vrouwen extreem gevoelig reageren op de normale hormoonschommelingen in hun cyclus, niet doordat er iets abnormaals met hun hormoonspiegels zelf is. Het is biologie, geen zwaktebod, zoals Harvard het verwoordt.
Dat onderscheid is precies wat het zo lastig maakt om te herkennen. De symptomen zijn hevig genoeg om als een op zichzelf staande stemmingsstoornis te worden gezien, terwijl ze in werkelijkheid een cyclisch patroon volgen dat iedereen over het hoofd ziet als er niet specifiek naar wordt gevraagd.
Waarom artsen het aanzien voor bipolair
Bipolaire stoornis en PMDD delen een hoop symptomen: stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, uitputting, periodes van diepe somberheid. Het verschil zit in het ritme. Bipolaire episodes volgen geen vast biologisch patroon, PMDD wel. Toch krijgt naar schatting een kwart van de vrouwen met PMDD op enig moment de diagnose bipolaire stoornis type 2, een persoonlijkheidsstoornis of een depressie, voordat iemand de cyclus erbij betrekt.
Dat is geen onschuldige vergissing. Een verkeerde diagnose betekent vaak de verkeerde behandeling: stemmingsstabilisatoren of antipsychotica die niet aanslaan, terwijl de eigenlijke oorzaak onaangeroerd blijft. Net als bij andere klachten die artsen lange tijd niet serieus namen, duurt het bij PMDD gemiddeld jaren voordat iemand de juiste diagnose krijgt.
Het verschil zit in je agenda, niet in je hoofd
De simpelste manier om PMDD te onderscheiden van een stemmingsstoornis is niet ingewikkeld, maar wordt zelden standaard gedaan: twee tot drie maanden lang je stemming bijhouden naast je menstruatiecyclus. Bij PMDD zie je een overduidelijk patroon opduiken, klachten die steevast starten in de luteale fase, ongeveer een tot twee weken voor je menstruatie, en die net zo voorspelbaar verdwijnen als de bloeding begint.
Apps als Clue of Flo werken hiervoor prima, maar een simpel schriftje met een cijfer van één tot tien per dag is net zo effectief. Waar het om gaat is dat je concrete gegevens meeneemt naar een afspraak, in plaats van te vertrouwen op wat je je nog herinnert van drie weken geleden. Huisartsen en psychiaters reageren aantoonbaar anders op een grafiek dan op een vaag "ik voel me de laatste tijd niet goed".
Wat je eraan kunt doen als het patroon klopt
Als het cyclische patroon duidelijk wordt, zijn er behandelopties die specifiek op PMDD zijn gericht en die anders werken dan een standaard antidepressivum. SSRI's blijken bij PMDD soms al effect te hebben als je ze alleen in de luteale fase slikt, in plaats van dagelijks. Ook de anticonceptiepil, specifieke leefstijlaanpassingen rond beweging en slaap, en in hardnekkige gevallen hormonale behandeling kunnen verlichting geven. Wat níet werkt, is wachten tot het vanzelf overgaat, want dat doet het, maandelijks weer, tot je het patroon doorbreekt.
Het is ook de moeite waard om te weten dat je lichaam op dit vlak minder goed onderzocht is dan je zou hopen. De medische wetenschap loopt structureel achter als het om het vrouwenlichaam gaat, en PMDD werd pas in 2013 officieel als aparte diagnose opgenomen in de DSM. Dat verklaart deels waarom zoveel artsen er nog niet standaard naar vragen.
Dit is wat je morgen anders doet
Begin vandaag met bijhouden, ook al ben je nog niet zeker of het PMDD is. Zet een simpele stemmingsnotitie in je telefoon en koppel die aan de datum van je laatste menstruatie. Na twee cycli heb je een patroon, of niet, en dat is precies de informatie die een arts nodig heeft om verder te kijken dan "probeer wat minder stress te hebben". Net zoals bij andere klachten die pas serieus worden genomen zodra je met bewijs komt, is die data vaak het verschil tussen een jaar wachten en binnen een paar weken echt geholpen worden.